


Một bài tổng quan khoa học vừa công bố trên International Journal of Mining Science and Technology đã hệ thống hóa toàn bộ các nghiên cứu về "chất tập hợp thân thiện môi trường" dùng trong tuyển nổi quặng apatit - công đoạn then chốt để làm giàu quặng phốt phát trước khi đưa vào sản xuất phân bón. Nhóm tác giả từ Đại học Công nghệ Luleå (Thụy Điển), phối hợp với công ty khai khoáng LKAB, cho biết dù nhiều loại dầu thực vật và hợp chất có nguồn gốc sinh học đã cho thấy tiềm năng thay thế hóa chất truyền thống, chưa loại nào một mình đủ khả năng tách chọn lọc apatit khỏi các khoáng tạp chất đi kèm.

Vì sao cần "xanh hóa" thuốc tuyển nổi
Đá phốt phát nằm trong danh sách nguyên liệu thô thiết yếu của Liên minh châu Âu từ năm 2023, và không có nguyên liệu nào có thể thay thế phốt pho trong nông nghiệp. Riêng khối EU đã phải nhập khẩu tới 82% lượng đá phốt phát tiêu thụ, chủ yếu từ Morocco, Nga, Phần Lan và Algeria. Tình trạng gián đoạn nguồn cung do Trung Quốc hạn chế xuất khẩu phân bón và xung đột Nga-Ukraine đã bộc lộ rõ mức độ dễ tổn thương của chuỗi cung ứng này, thúc đẩy nhiều quốc gia có trữ lượng phốt phát - từ Thụy Điển, Brazil, Kazakhstan đến Morocco, Australia, Canada, Congo, Guinea-Bissau và Senegal - triển khai các nghiên cứu khả thi cho dự án khai thác mới.
Trước khi đưa vào sản xuất phân bón, quặng apatit thô thường được làm giàu bằng phương pháp tuyển nổi bọt - một quy trình lý-hóa phức tạp dựa trên việc kiểm soát tính kỵ nước của bề mặt khoáng vật. Vì hầu hết khoáng vật vốn ưa nước, cần dùng đến "chất tập hợp" - các phân tử lưỡng thân có phần "đầu" bám vào bề mặt khoáng và phần "đuôi" kỵ nước giúp khoáng nổi lên cùng bọt khí. Chất tập hợp truyền thống phổ biến nhất là oleat natri (muối của axit oleic), nhưng nhóm hóa chất này nhạy cảm với nhiệt độ thấp, dễ bị ảnh hưởng bởi ion kim loại và bùn sét trong quặng, đòi hỏi liều lượng cao và thiếu tính chọn lọc.
Phân loại chất tập hợp “xanh”
Theo nhóm tác giả, một chất tập hợp được coi là "thân thiện môi trường" cần đáp ứng bốn tiêu chí: khả năng phân hủy sinh học cao, độc tính thấp, nguyên liệu đầu vào dễ tiếp cận (ưu tiên nguồn tái tạo), và quy trình sản xuất tuân theo nguyên tắc hóa học xanh. Các chất này được phân loại theo điện tích của nhóm "đầu": nhóm mang điện âm, nhóm mang điện dương, nhóm lưỡng tính (thay đổi theo pH) và nhóm trung tính.
Nhóm mang điện âm - chủ đạo là axit béo - được nghiên cứu nhiều nhất, với nguồn gốc đa dạng: dầu cọ Pataua, đậu nành, andiroba, bacuri, jojoba, thầu dầu, mù tạt, hạt lanh, hạt thì là đen (Nigella), ô liu, hạt bông, và cả dầu ăn phế thải tái chế. Bên cạnh đó là các dẫn xuất axit amin N-acyl (như sodium N-lauroyl sarcosinate, sodium N-lauroyl glycinate) - có độ phân hủy sinh học nhanh và độc tính thấp, có thể sản xuất từ axit amin và dầu thực vật qua con đường công nghệ sinh học hoặc hóa học. Lecithin được xem là đại diện tiêu biểu cho nhóm lưỡng tính, trong khi nhóm trung tính gồm các hợp chất ethoxylate mạch thẳng và chất hoạt động bề mặt gốc đường.
Đáng chú ý, nhóm alkylphenol ethoxylate (APEO) - từng được dùng phổ biến từ năm 1975 - hiện đã bị cấm sản xuất và sử dụng tại châu Âu và Canada do sản phẩm chuyển hóa của chúng độc hại hơn cả hợp chất gốc, có khả năng gây rối loạn nội tiết ở động vật hoang dã và tồn lưu trong môi trường nhiều thập kỷ, dù vẫn được dùng tại nhiều nước khác vì chi phí thấp và hiệu quả tốt.
Kết quả thử nghiệm: cải thiện rõ nhưng chưa đồng đều
Về mặt hiệu năng, các chất tập hợp xanh cho thấy khả năng làm thay đổi đáng kể điện tích bề mặt của apatit - một chỉ dấu quan trọng cho tương tác mạnh với khoáng vật. Oleat natri, ví dụ, có thể hạ điểm đẳng điện của fluorapatit từ pH 4,0 xuống dưới 3,0. Hỗn hợp giữa oleat, linoleat và linolenat đạt độ thu hồi 90,3% trong thử nghiệm khoáng đơn, cao hơn so với dùng dầu bắp đơn lẻ (88,0%) - dù độ tương đồng về thành phần axit béo là gần nhất.
Với quặng thực tế (khoáng tạp chất chủ yếu là mica, thạch anh và dolomit), hỗn hợp ba loại axit béo (oleat 54%, linoleat 36%, linolenat 10%) đạt tỷ lệ thu hồi P2O5 khoảng 88,44% - cao hơn khoảng 20 điểm phần trăm so với chỉ dùng oleat đơn lẻ, cho thấy vai trò quan trọng của mạch axit béo chưa bão hòa (linoleic) trong việc thúc đẩy quá trình tuyển nổi apatit. Dầu hạt cọ Pataua và dầu andiroba (đặc sản vùng Amazon) đạt tỷ lệ thu hồi lần lượt 94% và 90% trên mẫu apatit tinh khiết. Trong khi đó, dầu hạt bông sau xà phòng hóa (CSOC) đạt độ thu hồi 91,62% ở 25°C, cao hơn hẳn so với oleat natri thông thường (73%) ở cùng điều kiện.
Tuy nhiên, nhóm tác giả nhấn mạnh một hạn chế cố hữu: dù là chất tập hợp quan trọng nhất, axit béo đơn lẻ không thể tự mình tách chọn lọc apatit khỏi các khoáng carbonat đi kèm như canxit và dolomit - do các khoáng chứa canxi này có tính chất bề mặt khá tương đồng với apatit. Để giải quyết vấn đề này, xu hướng nghiên cứu gần đây tập trung vào việc phối trộn axit béo với các chất tập hợp tổng hợp không độc hại khác, giúp vừa tăng độ chọn lọc và thu hồi, vừa giảm được liều lượng thuốc tuyển cần dùng - trong một số thử nghiệm nêu trong bài, việc phối trộn giúp giảm liều lượng thuốc tuyển tới 17% trong khi vẫn cải thiện hiệu suất tách.
Cơ chế hấp phụ: vai trò của mạch cacbon chưa bão hòa
Về mặt cơ chế, các phân tích bằng kỹ thuật quang phổ hồng ngoại, quang phổ quang điện tử tia X và kính hiển vi lực nguyên tử cho thấy axit béo trung hòa (dạng oleat) hấp phụ hóa học lên bề mặt apatit thông qua tương tác giữa nhóm carboxyl và ion canxi, hình thành phức chất canxi-oleat kết tủa trên bề mặt khoáng - làm bề mặt apatit trở nên gồ ghề hơn, một yếu tố quan trọng thúc đẩy khả năng nổi.
So sánh cấu trúc phân tử cho thấy: cấu trúc apatit lớn và phức tạp hơn canxit (dạng lục giác) và dolomit (dạng thoi), với các ion canxi phân tán rời rạc hơn trong mạng tinh thể. Điều này có nghĩa để tăng góc tiếp xúc (chỉ số đo độ kỵ nước) và tạo lớp hấp phụ tốt hơn trên apatit, cần các chất tập hợp có cấu trúc "linh hoạt" hơn (tức mạch cacbon chưa bão hòa). Ngược lại, dolomit cần độ linh hoạt thấp hơn, còn canxit thậm chí kém linh hoạt hơn nữa - lý giải vì sao các khoáng carbonat có xu hướng nổi tốt cùng các axit béo bão hòa, trong khi mạch chưa bão hòa (như axit linoleic) lại có lợi thế chọn lọc rõ rệt hơn đối với riêng apatit.
Khoảng trống nghiên cứu
Nhóm tác giả chỉ ra một số khoảng trống quan trọng cần giải quyết trong các nghiên cứu tiếp theo: (1) ảnh hưởng của phân bố kích thước hạt quặng đến hiệu quả của từng loại axit béo vẫn chưa được làm rõ, đặc biệt với quặng hạt thô hoặc siêu mịn (dưới 10 micromet); (2) cơ chế hấp phụ của các chất tập hợp gốc axit amin còn ít được nghiên cứu dù chúng có tiềm năng chọn lọc tốt hơn axit béo; (3) với quặng phốt phát hạt thô tại Mỹ, việc dùng dầu diesel hoặc dầu nhiên liệu làm chất kéo dài mạch vẫn gần như không thể thay thế để đạt độ thu hồi cao (91,7%), nhưng chưa có giải pháp thay thế bền vững nào được kiểm chứng đầy đủ; (4) cần tìm chất tạo bọt không có nguồn gốc hóa dầu; và (5) cần phát triển amin phân hủy sinh học cho công đoạn tuyển nổi silicat - bước thứ hai trong quy trình Crago (quy trình tuyển nổi kép phổ biến tại Florida, Mỹ).
Theo nhóm tác giả, dù kết quả nghiên cứu cho thấy tiềm năng rõ rệt của các chất tập hợp xanh, phần lớn vẫn dừng ở quy mô phòng thí nghiệm với khoáng đơn hoặc mẫu quặng nhỏ, trong khi hiệu quả trên quặng thực tế ở quy mô công nghiệp - với đặc tính khoáng học biến động theo từng mỏ - vẫn là câu hỏi cần thêm nhiều nghiên cứu thực địa để trả lời.
Nguồn tham khảo: Budemberg, G., Jolsterå, R. & Chelgani, S.C. "Eco-friendly collectors in apatite froth flotation: A review." International Journal of Mining Science and Technology 35, 539-551 (2025). https://doi.org/10.1016/j.ijmst.2025.02.010 (bài báo truy cập mở, giấy phép CC BY 4.0)
Bảo Hiền tổng hợp



