Tin thị trường và sản phẩm

Yara Brasil, công ty con của tập đoàn phân bón Na Uy Yara International, đang triển khai dòng phân bón phát thải thấp kết hợp hệ thống theo dõi carbon tại trang trại. Bà Deise DallaNora, Giám đốc phụ trách Phát triển Bền vững của công ty, chia sẻ về hướng đi này trong bối cảnh Brazil phụ thuộc nhập khẩu phân bón ở mức cao và áp lực khử carbon từ thị trường quốc tế ngày càng tăng.

Phân bón và phát thải — con số cần chú ý

Nông nghiệp chiếm khoảng 20% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, trong đó khoảng 11% liên quan trực tiếp đến sản xuất và sử dụng phân bón. Đây là lý do phân bón trở thành một điểm can thiệp quan trọng khi các tập đoàn thực phẩm lớn cần cắt giảm phát thải Scope 3 — tức lượng khí thải phát sinh trong toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm cả khâu canh tác của nông dân.

Từ năm 2005, Yara đã giảm gần 45% lượng phát thải từ hoạt động sản xuất toàn cầu thông qua công nghệ xúc tác hạn chế khí N₂O — loại khí nhà kính có hiệu lực nóng lên gấp khoảng 265 lần CO₂. Đây là nguồn phát thải chính trong sản xuất phân đạm và cũng là điểm mà công nghệ xúc tác có thể can thiệp hiệu quả nhất.

Thay đổi nguyên liệu đầu vào

Phần lớn phân đạm hiện nay được sản xuất từ amoniac tổng hợp qua quy trình Haber-Bosch, sử dụng khí tự nhiên làm nguyên liệu đầu vào. Đây là nguồn phát thải carbon lớn trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Yara đang thử nghiệm thay thế khí tự nhiên bằng amoniac tái tạo — sản xuất từ biomethane chiết xuất qua quá trình lên men yếm khí bã mía, hoặc từ điện phân nước sử dụng điện tái tạo. Theo số liệu công ty công bố, phân bón sản xuất từ các nguồn này có thể giảm đến 90% dấu chân carbon so với phân bón sản xuất bằng khí tự nhiên thông thường. Mức giảm thực tế phụ thuộc vào loại nguồn tái tạo và hàm lượng nitơ của sản phẩm.

Ngoài ra, một số sản phẩm kết hợp công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon (CCS) trong quá trình sản xuất, cho phép giảm phát thải ngay tại nguồn thay vì chỉ bù đắp qua các cơ chế tín chỉ carbon.

Mô hình liên kết chuỗi giá trị

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Yara không chỉ là công nghệ sản xuất phân bón, mà là cơ chế liên kết giữa các bên trong chuỗi giá trị để đưa phân bón carbon thấp đến tay nông dân.

Mô hình vận hành là: tập đoàn thực phẩm ở đầu chuỗi cam kết mua đầu ra từ nông dân sử dụng phân bón carbon thấp, tạo ra động lực kinh tế để nông dân chuyển đổi mà không phải chịu toàn bộ chi phí tăng thêm. Dự án thí điểm với PepsiCo trên cây khoai tây tại bang Paraná — ban đầu sáu hộ nông dân, khoảng 130 héc-ta — là ví dụ đầu tiên theo mô hình này. Vụ thu hoạch đầu tiên diễn ra vào tháng 3/2026.

Các chuỗi cà phê và ca cao đang được triển khai theo cách tương tự với nhiều đối tác khác nhau. Điều này cho thấy mô hình không chỉ áp dụng cho một loại cây trồng cụ thể mà có thể nhân rộng theo từng ngành hàng.

Đo lường carbon tại trang trại

Một thách thức kỹ thuật then chốt trong toàn bộ quá trình này là xác minh được lượng phát thải thực sự giảm ở cấp độ trang trại. Nếu không có dữ liệu đáng tin cậy, các cam kết khử carbon của doanh nghiệp sẽ thiếu cơ sở kiểm chứng.

Yara sử dụng Cool Farm Tool — một nền tảng đo lường chuẩn hóa các chỉ số về phát thải khí nhà kính, sử dụng nước, đa dạng sinh học và tổn thất sau thu hoạch tại cấp độ trang trại. Hệ thống chia sẻ dữ liệu giữa nhà sản xuất phân bón, nông dân và công ty thực phẩm cũng giúp điều chỉnh chiến lược nhanh hơn và tạo cơ sở để nông dân được bồi hoàn cho các dịch vụ môi trường họ cung cấp.

Đây cũng là yếu tố quan trọng trong bối cảnh Liên minh châu Âu đang áp dụng Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM), đánh thuế bổ sung dựa trên lượng carbon gắn trong hàng hóa nhập khẩu. Nông sản Brazil xuất khẩu sang EU sẽ ngày càng cần chứng minh được dấu chân carbon cụ thể, không chỉ dừng ở tuyên bố định tính.

Rủi ro chuỗi cung ứng và bài toán nhập khẩu

Song song với các mục tiêu bền vững dài hạn là một thách thức cấp bách hơn: Brazil hiện nhập khẩu khoảng 85% lượng phân bón tiêu thụ trong nước. Mức độ phụ thuộc này khiến nền nông nghiệp Brazil dễ tổn thương trước biến động địa chính trị.

Khoảng 30% lượng ure giao dịch toàn cầu đi qua eo biển Hormuz — một điểm tắc nghẽn tiềm ẩn trong bối cảnh căng thẳng khu vực Trung Đông kéo dài. Khu vực này cũng tập trung khoảng 50% sản lượng lưu huỳnh toàn cầu, nguyên liệu đầu vào quan trọng trong sản xuất phân bón. Xung đột Nga–Ukraine càng làm phức tạp thêm chuỗi cung ứng phân đạm và kali toàn cầu.

Thị trường hiện dự báo lượng phân bón nhập khẩu vào Brazil có thể giảm 10–12% trong thời gian tới trong khi tồn kho nội địa ở mức hạn chế. Đây là lý do bà DallaNora nhấn mạnh sự cần thiết của chiến lược dài hạn ở cấp chính sách nhà nước, bao gồm phát triển năng lực sản xuất phân bón nội địa và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu — song song với quá trình chuyển đổi sang phân bón carbon thấp.