


Gần 800 triệu lít nước thải giàu phosphat tràn ra vịnh Tampa (Mỹ) năm 2021. Phần lớn lượng phosphat này được các hạt apatit có sẵn trong trầm tích đáy vịnh giữ lại chỉ trong vài giờ, và không quay trở lại nước ít nhất 3 năm.

Bang Florida (Mỹ) đã khai thác quặng phosphat hơn 130 năm. Từ thập niên 1940, phần lớn quặng được chế biến ngay tại chỗ thành phân bón bằng phương pháp ướt, tức dùng axit sulfuric hòa tách quặng để sản xuất axit phosphoric. Quá trình này tạo ra lượng lớn chất thải phosphogypsum, được chất thành các đống khổng lồ.
Một trong số đó là bãi Piney Point, gần vịnh Tampa, hoạt động từ năm 1966 đến cuối thập niên 1990. Khi đóng cửa, khu vực này có thêm các hồ lót đáy để chứa nước thải quy trình, vốn có tính axit và chứa phosphat, nitơ, kim loại nặng cùng chất phóng xạ từ quặng.
Xả khẩn cấp 800 triệu lít nước thải
Tháng 3/2021, một hồ chứa ở Piney Point bị rò rỉ. Lo ngại bờ bao bị vỡ, Sở Bảo vệ Môi trường Florida yêu cầu chủ bãi thải xử lý khẩn cấp. Trong 10 ngày, khoảng 800 triệu lít hỗn hợp nước thải, nước mưa và nước biển được xả qua cảng Port Manatee ra vịnh Tampa để giảm áp lực lên bờ bao.
Nước thải chứa nhiều nitơ dạng amoni và đã được liên hệ với hiện tượng tảo nở hoa trong vịnh. Phosphat cũng có thể gây tảo nở hoa và làm cạn oxy trong nước. Tuy vậy, số phận của lượng phosphat lớn đổ vào vịnh đến nay vẫn chưa rõ.
Phosphat nằm lại gần điểm xả
Nhóm nghiên cứu tại Viện Bách khoa Rensselaer (Mỹ) lấy mẫu trầm tích đáy vịnh gần như hằng tháng từ năm 2021 đến tháng 5/2024. Mẫu được lấy ở lớp trầm tích dày 2 cm trên cùng, tại 12 điểm dọc bờ đông vịnh Tampa, gồm cả 3 điểm đối chứng ở xa vùng nước thải. Kết quả được công bố trên tạp chí Communications Sustainability.
Trong nước vịnh, nồng độ phosphat hòa tan luôn dưới ngưỡng phát hiện, 0,02 ppm. Theo số liệu do Chương trình Cửa sông Vịnh Tampa tổng hợp, nồng độ phospho trong nước đã trở lại mức nền chỉ vài ngày sau khi xả.
Trong khi đó, trầm tích lại chứa lượng phospho cao bất thường ở gần điểm xả và về phía nam, theo hướng dòng nước thải. Ở các điểm đối chứng và các điểm cách 3–10 km về phía đông bắc, hàm lượng phospho trung bình dưới 350 ppm. Ở điểm cách nơi xả chưa đầy 20 m, con số này lên khoảng 2.000 ppm. Cao nhất là một điểm cách 4 km về phía nam, với trung bình 3.300 ppm.
Đáng chú ý, các điểm phía nam có nhiều hạt apatit. Đây là khoáng vật phosphat tự nhiên, bị sóng nước bào mòn từ vùng quặng “Bone Valley” nổi tiếng của Florida. Ở hai điểm phía nam, apatit chiếm 11–15,5% hạt trầm tích, trong khi ở phần lớn các điểm khác chưa tới 1%.
Apatit làm “mầm” giữ phosphat
Để tìm hiểu cơ chế, nhóm trộn nước thải mô phỏng với nước biển mô phỏng theo nhiều tỷ lệ, rồi thêm các loại vật liệu khác nhau.
Khi không có chất rắn, phosphat gần như không mất đi trong nhiều tuần, dù nước đã quá bão hòa. Theo nhóm tác giả, ion magie có nhiều trong nước biển cản trở phosphat tự kết tủa. Ngược lại, khi có apatit, 28–77% lượng phosphat bị loại khỏi nước chỉ sau 30 phút. Sau 3–16 ngày, tỷ lệ này lên 54–96%. Đá vôi (calcite) chỉ loại được khoảng 40% sau 1–16 ngày. Cát thạch anh và trầm tích tự nhiên lấy từ vịnh cũng hấp thụ phosphat, nhưng chậm hơn apatit tinh khiết.
Theo nhóm nghiên cứu, phosphat trước hết bám lên bề mặt hạt apatit, rồi dần kết tinh thành khoáng canxi phosphat mới. Các hạt apatit có sẵn đóng vai trò như “mầm” để phosphat kết tinh.
Một phép tính ước lượng theo cấp độ lớn cho thấy lượng phospho trong nước thải xả ra và lượng phospho tích lũy trong lớp trầm tích dày khoảng 1 cm, trong bán kính 5 km quanh điểm xả, đều vào khoảng một trăm tấn. Theo nhóm, trầm tích có thể đã giữ lại gần như toàn bộ lượng phospho từ nước thải.
Dùng apatit xử lý nước thải
Nhóm tác giả cho rằng kết quả gợi ý một cách xử lý nước thải ở các nhà máy phân bón phosphat. Có thể rải apatit nghiền mịn hoặc bã thải quặng apatit vào hồ chứa nước thải giàu canxi và phosphat, giúp phosphat kết tủa và giảm lượng phospho trong nước. Theo nhóm, cách này có thể áp dụng cho các cơ sở sản xuất phân phosphat trên khắp thế giới.
Nghiên cứu cũng có một số giới hạn. Nhóm chỉ lấy mẫu ở lớp trầm tích 1–2 cm trên cùng, và nước vịnh không còn được phân tích phospho sau năm 2022. Hàm lượng phospho giữa hai mẫu lấy cùng một điểm chênh nhau trung bình tới 37%, cho thấy trầm tích không đồng đều. Mối liên hệ giữa lượng phospho và tỷ lệ apatit chỉ rõ ở các điểm phía bắc. Các thí nghiệm dùng nước mô phỏng, không phải nước thải thật. Nghiên cứu cũng không xét đến nitơ, chất được liên hệ trực tiếp với hiện tượng tảo nở hoa sau sự cố.
Nguồn tham khảo
• Major J. D., Feng T., Pasek M. A. Rapid removal of mining waste-contributed phosphate from estuarine waters by pre-existing apatite in north Manatee County, Florida. Communications Sustainability, 2026, 1, 61. DOI 10.1038/s44458-026-00060-8
Bảo Hiền tổng hợp



